Σε αυτό το κεφάλαιο θα βρείτε:
Καταστάσεις ευαλωτότητας που σχετίζονται με την εγκατάλειψη της χώρας καταγωγής
Καταστάσεις ευαλωτότητας που σχετίζονται με τις καταστάσεις που βιώνουν οι μετανάστες κατά τη διάρκεια της μεταναστευτικής τους εμπειρίας κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους και στον προορισμό τους
Καταστάσεις ευαλωτότητας που σχετίζονται με την ταυτότητα, το καθεστώς ή τις περιστάσεις ενός ατόμου
Η ενσυναίσθηση και η κατανόηση μάς βοηθούν να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια των άλλων και να οικοδομήσουμε γέφυρες. Η ενσυναίσθηση σημαίνει να μπαίνεις στη θέση κάποιου άλλου και να νιώθεις με την καρδιά του. Η ενσυναίσθηση δεν είναι μόνο δύσκολο να ανατεθεί σε τρίτους ή να αυτοματοποιηθεί, αλλά είναι και μια δύναμη που κάνει τον κόσμο καλύτερο – Daniel. H. Pink
Ο αναγκαστικός εκτοπισμός των ατόμων συμβαίνει εδώ και αιώνες (Campbell et all., 2018) και ως φαινόμενο υπάρχει σε κάθε ιστορική περίοδο της ανθρωπότητας. Οι λόγοι, που ο άνθρωπος μεταναστεύει από τόπο σε τόπο, και οι τρόποι που χρησιμοποιεί για να το πετύχει, είναι πολλοί και διαφορετικοί, κρύβοντας πίσω τους και μια διαφορετική ιστορία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2015). Ωστόσο, οι πιο κοινές αιτίες του μεταναστευτικού/προσφυγικού ζητήματος είναι ο πόλεμος, η φτώχεια, η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η κακή μεταχείριση των μειονοτήτων (Abdel Maksoud, 2016).
Το κύμα μετανάστευσης (πρόσφυγες, οικονομικοί μετανάστες, αιτούντες άσυλο), στις χώρες της Ε.Ε. έχει αυξηθεί σημαντικά, από τα μέσα της δεκαετίας του 2010 (Κασιμάτη &, Παναγιωτοπούλου, 2018). Το 2015, η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια προσφυγική κρίση χωρίς προηγούμενο (U.N.H.C.R, 2015), που οδήγησε στη δημιουργία φραχτών για να σταματήσουν οι μετανάστες να περνούν τα σύνορα, στο θάνατο ανθρώπων που μεταφέρονται από μη αξιοπλοες βάρκες και στη διαφωνία μεταξύ των ηγετών της Ε.Ε. για ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου. Από την άλλη, υπάρχει μία έξαρση συμπόνιας και αλληλεγγύης εντός και γύρω από την Ευρώπη στον ανθρώπινο πόνο (Refugee Studies Centre, 2016). Πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από το Αφγανιστάν, το Ιράκ και την Συρία έφτασαν στην Νότια Ευρώπη. Η πλειοψηφία των αφίξεων (τουλάχιστον 850.000) έφτασε στην Ελλάδα μέσω της Τουρκίας (U.N.H.C.R, 2015).
Καταστάσεις ευαλωτότητας που σχετίζονται με την εγκατάλειψη της χώρας καταγωγής
Το 84% των προσφύγων προέρχονται από τρεις διαφορετικές χώρες που πλήττονται από συνεχείς πολέμους στη Μέση Ανατολή: 49% από τη Συρία, 21% από το Αφγανιστάν και 9% από το Ιράκ. Άλλοι προέρχονται από διάφορες Αφρικανικές χώρες, η πλειονότητα των οποίων από τη Νιγηρία, την Ερυθραία τη Σομαλία και τη Γκάμπια. Πρόσφυγες έρχονται και από άλλες χώρες, όπως από το Πακιστάν, το Ιράν και την Αίγυπτο, καθώς και από χώρες της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης (Council of Europe, 2024). Αυτό το μέρος της εργαλειοθήκης προσφέρει λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με τις κύριες χώρες προέλευσης των περισσότερων προσφύγων, τις διαδρομές που χρησιμοποιούν για να φτάσουν στον προορισμό τους και μια επισκόπηση των δικαιωμάτων και του νομικού τους καθεστώτος.
Τα μεταναστευτικά ρεύματα εξαιτίας της αστάθειας αποτελούν πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πόλεμοι και ένοπλες συρράξεις, εθνοτικές εντάσεις, συστημικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, φυσικές καταστροφές, έλλειψη κατάλληλων οικονομικών και δημοκρατικών δομών συνθέτουν τους κυριότερους λόγους του μεταναστευτικού ρεύματος (European Parliament, 2011).
Για πολλούς λόγους οι άνθρωποι σε όλο το κόσμο προσπαθούν να φτιάξουν ξανά τη ζωή τους σε μία άλλη, διαφορετική χώρα. Κάποιοι από αυτούς αφήνουν τη χώρα τους με σκοπό να βρουν εργασία ή για να έχουν μία καλύτερη εκπαίδευση. Κάποιοι άλλοι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν το σπίτι τους και τη χώρα καταγωγής τους λόγω διώξεων ή παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όπως τα βασανιστήρια. Παιδιά, γυναίκες και άντρες φεύγουν λόγω της βίας, του πολέμου, της πείνας, της ακραίας φτώχειας, του σεξουαλικού τους προορισμού ή του φύλου τους ή των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής ή άλλων φυσικών καταστροφών. Συχνά οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν έναν συνδυασμό αυτών των δύσκολων καταστάσεων. Ωστόσο, υπάρχουν άνθρωποι που εγκαταλείπουν τη χώρα καταγωγής τους για μία άλλη χώρα είτε γιατί πιστεύουν ότι θα έχουν περισσότερες πιθανότητες να βρουν εργασία είτε γιατί θέλουν να ενωθούν ξανά με τις οικογένειες ή τους φίλους τους που ζουν ήδη σε χώρα του εξωτερικού (Amnesty International, 2019).
Καταστάσεις ευαλωτότητας που σχετίζονται με τις καταστάσεις που βιώνουν οι μετανάστες κατά τη διάρκεια της μεταναστευτικής τους εμπειρίας κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους και στον προορισμό τους
Όπως αναφέρεται από τον Lee (1966: 49) «κάθε πράξη μετανάστευσης περιλαμβάνει μια προέλευση, έναν προορισμό και ένα ενδιάμεσο σύνολο εμποδίων». Η προσφυγιά, από το ταξίδι του ξεριζωμού και τις κακουχίες του μέχρι την αναμονή της μετεγκατάστασης και την τελική εγκατάσταση και την προσαρμογή των προσφύγων σε ένα νέο περιβάλλον, δημιουργεί ένα πλαίσιο χρόνιου στρες και ανασφάλειας (Τσακνάκης, 2016).
Οι μετανάστες μπορεί να βρεθούν σε ευάλωτες καταστάσεις που απαιτούν προστασία και βοήθεια κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους, τόσο κατά τη διέλευση όσο και κατά την άφιξη στον προορισμό ή όταν προσπαθούν να φτιάξουν τη ζωή τους σε ένα νέο περιβάλλον και μιας νέας χώρας (UNCHRb, 2017).
Οι μετανάστες είναι πολλές φορές θύματα παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλη τη διάρκεια του μεταναστευτικού τους ταξιδιού (IOM, 2024). Αυτά τα ταξίδια, τα οποία ξεκινούν με ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον, μπορούν να είναι γεμάτα από φόβο και κίνδυνο. Κινδυνεύουν να πέσουν θύματα σωματεμπορίας και άλλων μορφών εκμετάλλευση (Amnesty International, 2019). Σε αυτό το ταξίδι μπορεί να έρθουν αντιμέτωποι είτε με το θάνατο, καθώς μπορεί να χάσουν τη ζωή τους είτε να γίνουν θύματα κυκλωμάτων εμπορίας ανθρώπων. Επίσης, μπορεί να αντιμετωπίσουν την έλλειψη επαρκών μέτρων προστασίας και βοήθειας, την ποινικοποίηση και την αυθαίρετη κράτηση, εμπόδια στη πρόσβαση στην υγεία, την εκπαίδευση και τη δικαιοσύνη. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι μπορεί να γίνουν στόχος ξενοφοβικών και μεροληπτικών πράξεων λόγω της εθνικότητας, της εθνικής καταγωγής και της οικονομικής τους κατάστασης. Οι ευάλωτες και άνισες καταστάσεις (εξαιτίας των οποίων αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα καταγωγής τους), μπορεί να επηρεάσουν το ταξίδι των ατόμων αυτών κατά τη διέλευση ή/και στον προορισμό και μπορεί να αυξήσουν τις ανισότητες. Κανένα άτομο δεν είναι εγγενώς ευάλωτο, τουναντίον, οι περιστάσεις και οι προσωπικές συνθήκες μπορούν να οδηγήσουν ένα άτομο σε ευάλωτες καταστάσεις (IOM, 2024).
Αρκετοί από τους πρόσφυγες που φτάνουν στην Ευρώπη έχουν προηγουμένως παραμείνει για χρόνια σε καταυλισμούς στη Τουρκία, το Λίβανο και της Αιθιοπίας. Οι άσχημες συνθήκες διαβίωσης και η έλλειψη προοπτικών, τόσο στους καταυλισμούς αυτούς όσο και στις χώρες καταγωγής είναι κάποιοι από τους λόγους που ώθησαν τους ανθρώπους αυτούς να θέσουν τη ζωή τους σε κίνδυνο στην προσπάθεια τους να φτάσουν στην Ευρώπη. Στην πλειοψηφία, οι πρόσφυγες χρησιμοποιούν ως πέρασμα τη Κεντρική Μεσόγειο ή τα Βαλκάνια. Η διαδρομή της Κεντρικής Μεσογείου χρησιμοποιείται από μετανάστες της υποσαχάριας Αφρικής από τοι 2013 που ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος στη Λιβύη. Η συνεχής αστάθεια στη χώρα και η απουσία κράτους δικαίου επιτρέπουν την ύπαρξη παράνομης διακίνησης που εκμεταλλεύονται τους ανθρώπους που θέλουν να δραπετεύσουν στην Ευρώπη. Οι πρόσφυγες πληρώνουν του διακινητές πάρα πολλά χρήματα για να μπορέσουν να περάσουν τα σύνορα ή για να εξασφαλίσουν μία θέση σε βάρκα. Υπολογίζεται ότι χιλιάδες πρόσφυγες έχουν χάσει τη ζωή τους στη θάλασσα, καθιστώντας τη διαδρομή από τη Λιβύη προς την Ευρώπη την πιο θανατηφόρα (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2024- Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, 2018).
Το 2015, πάνω από 3.500 άνθρωποι πνίγηκαν ή αγνοείται η τύχη τους στη προσπάθεια τους να διασχίσουν τη Μεσόγειο και το Αιγαίο, προσπαθώντας να φτάσουν στην ασφάλεια της Ευρώπης. Αρκετοί ήταν εκείνοι που βίωσαν εξαναγκαστικό εκτοπισμό και δυσχέρειες στις χώρες διέλευσης και πραγματοποίησαν επικίνδυνα ταξίδια. Η έλλειψη ενημέρωσης, η αβεβαιότητα σχετικά με το μεταναστευτικό καθεστώς, η εχθρότητα με την οποία αντιμετωπίζονται πολλές φορές, οι πολιτικές που αλλάζουν συνεχώς, η αναξιοπρεπή και παρατεταμένη κράτηση είναι καταστάσεις που προσθέτουν επιπλέον άγχος (Ventevogel et al., 2015).
Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες καλεί τα ευρωπαϊκά κράτη να ενισχύσουν τις προσπάθειες τους για να παρέχουν προστασία στα παιδιά πρόσφυγες και μετανάστες που παρά τα δύσκολα και επικίνδυνα ταξίδια, συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν κινδύνους και κακουχίες μόλις βρεθούν στην Ευρώπη. Οι κακουχίες αυτές αναφέρονται στις μη ασφαλείς συνθήκες στέγασης, στη λανθασμένη καταγραφή τους ως ενήλικες και στη έλλειψη κατάλληλης φροντίδας, με αποτέλεσμα να παραμένουν εκτεθειμένα σε περεταίρω κακοποίηση, βία και ψυχολογικό άγχος (UNHR, 2019).
Σύμφωνα με έρευνα του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας, με την οικονομική υποστήριξη του Open Society Foundations στις Βρυξέλλες, οι μετανάστες που εργάζονται στον αγροτικό τομέα στην Ελλάδα, την Ιταλία και την Ισπανία έρχονται αντιμέτωποι με επεισόδια βίας, ρατσισμού, περιθωριοποίηση και ελαστικές σχέσεις εργασίας.
Καταστάσεις ευαλωτότητας που σχετίζονται με την ταυτότητα, το καθεστώς ή τις περιστάσεις ενός ατόμου
Οι παράτυποι μετανάστες, οι αλλοδαποί χωρίς νομικό καθεστώς, οι πρόσφυγες, οι αιτούντες άσυλο, τα θύματα εμπορίας και οι ανιθαγενείς αντιμετωπίζουν ένα ευρύ φάσμα παραγόντων ευαλωτότητας (UNCHR & IDC, 2016). Η ευαλωτότητα μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από συγκεκριμένους παράγοντες που μπορεί να συνυπάρχουν και μπορούν να επηρεάσουν και να επιδεινώσουν ο ένας τον άλλον. Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην ευαλωτότητα ενός μετανάστη μπορεί να είναι υπεύθυνοι είτε για την απόφαση μετανάστευσης από τη χώρα καταγωγής είτε να προκύπτουν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας μετανάστευσης. Αυτοί οι παράγοντες μπορεί επίσης να σχετίζονται με συγκεκριμένες πτυχές της ταυτότητας ή της κατάστασης του ατόμου.. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι οι καταστάσεις ευαλωτότητας ενδέχεται να αλλάξουν με το πέρασμα του χρόνου καθώς οι ίδιες οι συνθήκες αλλάζουν:
Αυτό το εργαλείο διαλογής για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση καταστάσεων ευαλωτότητας είναι μια συνεργασία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και του IDC που αποσκοπεί στην καθοδήγηση και ενημέρωση των εργαζομένων πρώτης γραμμής και των υπευθύνων λήψης αποφάσεων σχετικά με τη σημασία των παραγόντων ευαλωτότητας για τις αποφάσεις κράτησης, τις παραπομπές σε εναλλακτικές λύσεις για την κράτηση, τις ανοικτές δομές υποδοχής, την τοποθέτηση στην κοινότητα και τις επιλογές υποστήριξης, στο πλαίσιο των διαδικασιών και των συστημάτων ασύλου και μετανάστευσης.
Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (2017:1) σε δήλωση της τονίζει «τη σημασία της διάκρισης μεταξύ του εντοπισμού και της ανταπόκρισης σε εκείνες τις ειδικές ανάγκες που μπορεί να μοιράζονται οι μετανάστες και οι πρόσφυγες επειδή βρίσκονται σε ευάλωτη κατάσταση, είτε λόγω καταστάσεων είτε λόγω ατομικών παραγόντων και της ανάγκης για διεθνή προστασία. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, τα άτομα που χρήζουν διεθνούς προστασίας, όπως οι πρόσφυγες, έχουν δικαίωμα προστασίας από επαναπροώθηση και απαιτούν άδεια παραμονής, καθώς αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές για τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα ή την ελευθερία τους λόγω δίωξης, ένοπλης σύγκρουσης, βίας ή σοβαρής δημόσιας διαταραχής. Αυτές οι καταστάσεις προκύπτουν συνήθως σε χώρες που δεν επιθυμούν ή δεν έχουν τη δυνατότητα να τους παρέχουν προστασία.».
Οι ακόλουθοι πηγές χρήσιμων εργαλείων προσφέρουν μια σειρά από υλικά που μπορούν να βοηθήσουν στο σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός μηχανισμού διαλογής και παραπομπής, καθώς και στον εντοπισμό αυξημένου κινδύνου, στον έλεγχο της ευαλωτότητας και σε άλλους συναφείς τομείς.
