Ελληνικοί πόροι και πηγές πληροφοριών για την πολιτισμική εκπαίδευση των επαγγελματιών που εργάζονται με μετανάστες
Είναι γεγονός ότι ο πλανήτης μας περιβάλλεται από απομόνωση και ευθραυστότητα. Η Γη είναι ο μόνος γνωστός κόσμος που φιλοξενεί ζωή, και προς το παρόν δεν υπάρχει καμία δυνατότητα για την ανθρωπότητα να μεταναστεύσει σε άλλους πλανήτες. Η εικόνα της Γης ως “ωχρής μπλε κουκκίδας” από το διάστημα υπογραμμίζει την ευθύνη μας να σεβόμαστε και να προστατεύουμε τον πλανήτη μας, καθώς και να συμπεριφερόμαστε ο ένας στον άλλον με περισσότερη καλοσύνη.
(Carl Sagan, 2003:33)
Μεταξύ των φορέων Εcosystems Virtual and Modular (EVM) από την Ισπανία, του Ινστιτούτου Ένταξης για τις Μειονότητες και Ρομά (IRMI) στην Γερμανία, του Τμήματος Αρχιτεκτονικής, Σχεδιασμού και Τεχνολογίας Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Alborg της Δανίας, του Πανεπιστημίου La Laguna στα Κανάρια Νησιά και της ερευνητικής ομάδας για την κριτική παιδαγωγική “PEDACRI”, του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Κοινωνικής Έρευνας και Κοινωνικής Εργασίας του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου στην Κρήτη και του Διεθνούς Πανεπιστημίου Τηλεπικοινωνιών της Ιταλίας, σχηματίστηκε η κοινοπραξία του έργου “PIPE” Πρόγραμμα Ένταξης Μεταναστών σε Κίνδυνο Κοινωνικού Αποκλεισμού. Το δεύτερο πακέτο εργασίας του έργου PIPE, έχει ως στόχο να προσφέρει στους επαγγελματίες, τους εθελοντές και τους μετανάστες μια εργαλειοθήκη για τα ζητήματα που αφορούν ζητήματα εκπαίδευσης για τους μετανάστες και πρόσφυγες, η οποία ενσωματώνει την αποδοχή στη διαφορετικότητα και την προώθηση της ειρήνης.
Ειδικότερα στην ενότητα 2.4 του πακέτου παρουσιάζεται ένας οδηγός για τους επαγγελματίες ώστε να σχεδιάσουν τη δική τους δράση για την κατάρτιση στις πολιτισμικές ικανότητες των μεταναστών, αξιοποιώντας εθνικές πηγές και εργαλεία στη γλώσσα κάθε συμμετέχουσας χώρας της εν λόγω κοινοπραξίας (PIPE: 49-54).
Σε αυτή την ενότητα λοιπόν παρουσιάζουμε ένα σύντομο θεωρητικό πλαίσιο για την έννοια της πολιτισμικής επάρκειας και μια διαδρομή ανά επίπεδα, που επιτρέπει σε κάθε επαγγελματία ή οργανισμό να αποφασίσει με βάση την εμπειρία και τις ανάγκες του να ακολουθήσει ολόκληρη τη διαδρομή ή να επιλέξει ένα συγκεκριμένο επίπεδο/α.
Για να το κάνουμε αυτό, ξεκινάμε από την Πολιτισμική Επάρκεια (Continuum of cultural competence Ηayes1991) σε ένα εκπαιδευτικό-παιδαγωγικό πεδίο, ενσωματώνοντας ερωτήματα που θέτουμε στον εαυτό μας όσοι εργαζόμαστε στο πεδίο των μεταναστευτικών ροών και φιλοδοξούμε να προσφέρουμε έναν διάλογο γνώσης που αποτρέπουν ή αποδυναμώνουν κάθε μορφή βίας.
Οι βασικές παραδοχές της πρότασής μας είναι η αφύπνιση της πολιτισμικής ευαισθησίας, η διάθεση των πηγών για την ενίσχυση των πολιτισμικών γνώσεων, η ενθάρρυνση της κατάρτισης των πολιτισμικών δεξιοτήτων και των διαπολιτισμικών συναντήσεων, καθώς και η αύξηση της προσωπικής ανάπτυξης σε κοινοτικό επίπεδο.
Η ανάλυση επικεντρώνεται στα εμπόδια και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε στην εφαρμογή ενός σχεδίου κατάρτισης για την πολιτισμική επάρκεια στον τομέα της διαπολιτισμικότητας. Εξετάζονται οι προκλήσεις που σχετίζονται με την έννοια της ταυτότητας, ενώ υπογραμμίζεται η ανάγκη για μια συλλογική και προοδευτική προσέγγιση στην οικοδόμηση μιας ηθικής του εκφυλισμού. Επιπλέον, αναδεικνύεται η σημασία της ανάπτυξης ενός επιστημονικού πλαισίου που θα καθοδηγήσει την κατάρτιση διασφαλίζοντας τα βασικά στοιχεία, που πρέπει να ληφθούν υπόψη πριν από την εφαρμογή ενός τέτοιου σχεδίου.
Το δεύτερο μέρος του οδηγού ορίζει τους μαθησιακούς στόχους και έναν δεκάλογο καλών πρακτικών για να δημιουργήσει μία συζήτηση και έναν προβληματισμό στην κοινότητα, σχετικά με το τι πρέπει να λάβουμε υπόψη μας όταν σχεδιάζουμε το δικό μας σχέδιο κατάρτισης. Επιπλέον περιγράφουμε τη δομή που μπορεί να προάγει ένα πρόγραμμα κατάρτισης που είναι προσαρμόσιμο, ευέλικτο και συνεπές με την πραγματικότητα που περιβάλλει κάθε οργανισμό ή επαγγελματία. Αυτή η ενότητα συνοψίζεται σε έναν πίνακα, όπου θα βρείτε συγκεκριμένα στοιχεία από τις διάφορες κοινωνικές ή ανθρωπιστικές επιστήμες που μας βοηθούν να προσδιορίσουμε λεπτομερώς και να εξατομικεύσουμε τη δομή του δικού μας σχεδίου. Στόχος δεν είναι να παρασχεθεί ένα έτοιμο προϊόν, αλλά να δοθούν τα βασικά συστατικά, ώστε ο καθένας να μπορεί να προετοιμάσει το δικό του σχέδιο δράσης κατάρτισης για την ανάπτυξη της πολιτισμικής επάρκειας.
Η τρίτη ενότητα προτείνεται ως παράρτημα που παρέχει παραδείγματα και εκτιμήσεις από την εμπειρία των εταίρων της κοινοπραξίας PIPE που ήδη δραστηριοποιούνται στον τομέα της πολιτισμικής επάρκειας και της διαπολιτισμικότητας. Οι προτάσεις και τα παραδείγματα που περιλαμβάνονται αφορούν τις διάφορες διαστάσεις και στοιχεία της προσέγγισης, και σκοπός τους είναι να λειτουργήσουν ως αναφορά για την προσαρμογή των θεμελιωδών αρχών σε καταστάσεις που είναι μοναδικές και διαφορετικές.
Ο οδηγός αυτός είναι ένα ανοικτό πλαίσιο διαπολιτισμικής συνομιλίας, για τη βελτίωση των βιώσιμων τρόπων συμβίωσης του κόσμου. Δεν παρέχει μια συγκεκριμένη λύση αλλά προσκαλεί όλους τους ενδιαφερόμενους να συμβάλουν με τις εμπειρίες και τις γνώσεις τους. Ο σκοπός του είναι να μάθουμε πώς μπορούμε να ζούμε μαζί παρά τις πολιτισμικές μας διαφορές. Η επεξεργασία αυτού του οδηγού είναι μια υπό όρους θετική απάντηση στο παραπάνω ερώτημα, αλλά απαιτεί να αναλάβουμε δράση και να φανταστούμε μια κουλτούρα ειρήνης που αποδέχεται και αξιοποιεί την ποικιλομορφία του κόσμου. Αυτό μας υποχρεώνει να απομακρυνθούμε από την αδράνεια και να ξεκινήσουμε συλλογικά να σκεφτόμαστε και να δρούμε.
Από πού να ξεκινήσετε: τρία σημεία εισόδου στο Σχέδιο Δράσης
Το Συνεχές της Πολιτισμικής Επάρκειας αποτελεί μια προοδευτική πορεία ανάπτυξης, όμως δεν ξεκινούν όλοι οι οργανισμοί από το ίδιο σημείο. Πριν συμβουλευτείτε τον δεκάλογο και σχεδιάσετε το δικό σας σχέδιο, χρησιμοποιήστε τον παρακάτω πίνακα για να προσδιορίσετε το σημείο εκκίνησής σας με βάση την τρέχουσα κατάσταση του οργανισμού σας και τους διαθέσιμους πόρους.
Βασικό επίπεδο
Ενδιάμεσο επίπεδο
Προχωρημένο επίπεδο
Προφίλ
Μικρός οργανισμός ή ομάδα χωρίς προηγούμενη διαπολιτισμική κατάρτιση, με περιορισμένο χρόνο και προϋπολογισμό.
Οργανισμός με κάποια εμπειρία σε θέματα διαφορετικότητας ή συμπερίληψης, με αφοσιωμένο προσωπικό ή συντονιστή.
Ίδρυμα με ενεργή πολιτική διαφορετικότητας ή συμπερίληψης, εσωτερική δυνατότητα κατάρτισης και δομημένες διαδικασίες ανθρώπινου δυναμικού.
Συνιστώμενη φάση έναρξης
Πολιτισμική επίγνωση (Φάση 1)
Πολιτισμική γνώση (Φάση 2)
Πολιτισμικές δεξιότητες (Φάση 3) ή Πολιτισμική συνάντηση (Φάση 4)
Ενέργειες προτεραιότητας
Συμπληρώστε το διαγνωστικό ερωτηματολόγιο μαζί με την ομάδα. Πραγματοποιήστε μια συνεδρία ευαισθητοποίησης χρησιμοποιώντας τους εθνικούς πόρους της Φάσης 1. Εντοπίστε μία ευκαιρία για πολιτισμική συνάντηση.
Επανεξετάστε τα αποτελέσματα της Φάσης 1. Εμβαθύνετε στην πολιτισμική γνώση χρησιμοποιώντας τους εθνικούς πόρους της Φάσης 2. Σχεδιάστε την πρώτη συνεδρία κατάρτισης.
Υλοποιήστε δομημένη κατάρτιση στις πολιτισμικές δεξιότητες. Οργανώστε τακτικές πολιτισμικές συναντήσεις. Ξεκινήστε δράσεις συμμετοχής σε επίπεδο κοινότητας (Φάση 5).
Προτεινόμενο χρονικό πλαίσιο
3–6 μήνες για τις Φάσεις 1–2.
6–12 μήνες για τις Φάσεις 2–3.
12 μήνες και άνω για τις Φάσεις 4–5.
Ελάχιστοι απαιτούμενοι πόροι
1 συντονιστής. 2–4 ώρες τον μήνα ανά συμμετέχοντα.
1 συντονιστής + 1 εκπαιδευτής. Τριμηνιαίες συνεδρίες διάρκειας μισής ημέρας.
Αφοσιωμένο προσωπικό. Προϋπολογισμός για εξωτερικές συναντήσεις και εκδηλώσεις.
Ανεξάρτητα από το επίπεδο από το οποίο ξεκινάτε, ο στόχος παραμένει ο ίδιος: σταδιακή πρόοδος κατά μήκος του συνεχούς. Δεν υπάρχουν συντομεύσεις προς την πολιτισμική επάρκεια, αλλά υπάρχει ένα κατάλληλο σημείο εισόδου για κάθε οργανισμό. Ο δεκάλογος που ακολουθεί θα σας βοηθήσει να σχεδιάσετε το πλάνο σας από αυτό το σημείο και μετά.
Προτεινόμενο χρονοδιάγραμμα υλοποίησης
Ο παρακάτω οδικός χάρτης προσφέρει ένα πλαίσιο αναφοράς για οργανισμούς που εφαρμόζουν για πρώτη φορά ένα σχέδιο κατάρτισης στην πολιτισμική επάρκεια. Τα χρονικά διαστήματα είναι ενδεικτικά και θα πρέπει να προσαρμόζονται στο οργανωτικό σας πλαίσιο, στις διαθέσιμες δυνατότητες και στο επίπεδο εκκίνησης.
Μήνες 1–3
Μήνες 4–6
Μήνες 7–12
Εστίαση
Διάγνωση και ευαισθητοποίηση
Γνώση και πρώτες δεξιότητες
Εδραίωση δεξιοτήτων, συναντήσεις και δράση σε επίπεδο κοινότητας
Βασικές ενέργειες
Εφαρμόστε το Διαγνωστικό Εργαλείο σε ολόκληρη την ομάδα. Προσδιορίστε το επίπεδο εκκίνησης και τις φάσεις προτεραιότητας. Πραγματοποιήστε μια πρώτη συνεδρία ευαισθητοποίησης χρησιμοποιώντας τους πόρους της Φάσης 1. Μοιραστείτε τα αποτελέσματα και συμφωνήστε στους στόχους κατάρτισης.
Πραγματοποιήστε συνεδρίες πολιτισμικής γνώσης χρησιμοποιώντας τους πόρους της Φάσης 2. Εισαγάγετε την πρώτη κατάρτιση στις πολιτισμικές δεξιότητες (Φάση 3). Δημιουργήστε επαφή με ενώσεις μεταναστευτικών κοινοτήτων. Σχεδιάστε την πρώτη πολιτισμική συνάντηση.
Οργανώστε τουλάχιστον μία δομημένη πολιτισμική συνάντηση (Φάση 4). Εδραιώστε τις δεξιότητες μέσω πρακτικής εφαρμογής και αναστοχασμού μεταξύ συναδέλφων. Ξεκινήστε πρωτοβουλίες σε επίπεδο κοινότητας, εφόσον το επιτρέπουν οι δυνατότητες (Φάση 5). Αξιολογήστε τον αντίκτυπο και προσαρμόστε το σχέδιο.
Δείκτες προόδου
Η ομάδα έχει ολοκληρώσει τη διάγνωση. Έχει προσδιοριστεί το επίπεδο εκκίνησης. Έχει πραγματοποιηθεί τουλάχιστον μία συνεδρία.
Έχουν πραγματοποιηθεί τουλάχιστον δύο συνεδρίες κατάρτισης. Έχει σχεδιαστεί η πρώτη συνάντηση. Η ομάδα μπορεί να αναγνωρίσει βασικά στοιχεία των πολιτισμών με τους οποίους εργάζεται.
Έχει πραγματοποιηθεί πολιτισμική συνάντηση. Η αυτοαξιολόγηση της ομάδας δείχνει πρόοδο κατά μήκος του συνεχούς. Έχει ξεκινήσει ή σχεδιαστεί τουλάχιστον μία πρωτοβουλία σε επίπεδο κοινότητας.
Χρόνος αξιολόγησης
Στο τέλος του 3ου μήνα: επανεξέταση των αποτελεσμάτων της διάγνωσης από την ομάδα.
Στο τέλος του 6ου μήνα: ενδιάμεση αξιολόγηση — τι έχει αλλάξει στην καθημερινή πρακτική;
Στο τέλος του 12ου μήνα: πλήρης αξιολόγηση του σχεδίου — επανάληψη της διάγνωσης και σύγκριση των αποτελεσμάτων.
Η κατάρτιση στην πολιτισμική επάρκεια δεν αποτελεί μια μεμονωμένη δράση, αλλά μια συνεχή διαδικασία. Ο παρών οδικός χάρτης είναι ένα σημείο εκκίνησης και όχι η τελική γραμμή. Συνιστούμε να επαναλαμβάνεται το διαγνωστικό ερωτηματολόγιο στους 6 και 12 μήνες, ώστε να παρακολουθείται η πρόοδος και να εντοπίζονται νέες προτεραιότητες καθώς εξελίσσεται η ομάδα.
Στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη πριν από
τον σχεδιασμό ενός πολιτισμικού
σχεδίου δράσης βάση το “συνεχές” της πολιτισμικής επάρκειας
Εθνικοί πόροι και πηγές πληροφοριών για την
ανάπτυξη ενός πολιτισμικού σχεδίου
δράσης των επαγγελματιών που εργάζονται με μετανάστες
Σε αυτό το τμήμα προσφέρουμε εθνικούς πόρους που ανταποκρίνονται με συγκεκριμένο και πλαισιωμένο τρόπο σε καθένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία κάθε διάστασης της πολιτισμικής επάρκειας. Στόχος είναι να προσφερθούν πόροι προσαρμοσμένοι σε κάθε εδαφική πραγματικότητα, ώστε οι επαγγελματίες να μπορούν να σχεδιάσουν ένα εξατομικευμένο σχέδιο κατάρτισης για την απόκτηση πολιτισμικής επάρκειας σε προσωπικό ή κοινοτικό επίπεδο. Για να το πράξουν αυτό, θα πρέπει να εξετάσουν τα στοιχεία που συνθέτουν κάθε διάσταση της πολιτισμικής ικανότητας και να αναζητήσουν πόρους που ανταποκρίνονται συγκυριακά σε εκείνα που θεωρούν πιο σημαντικά. Στόχος είναι να προσφερθούν πρακτικές και απλές αναφορές, ενοποιημένες και αντιπαρατιθέμενες. Ξεκινάμε από την αρχή ότι το λιγότερο είναι περισσότερο και ότι είναι προτιμότερο να έχουμε λίγα καλά παρά πολλά μέτρια.
